دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
283
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
نسخ خطى علمى كه نسخههاى خطى علمى را بررسى مىكنند ، بسيار پايين است امّا در مورد دوره تيمورى پايينتر از اروپا و يا هند و خاور دور نيست . ليكن فقط آنهايى كه شناخته شدهاند ، مىتوانند قابل توصيف و تشريح باشند . در بررسى حاضر از نمادهاى رياضى جديد تا آنجا كه ضرورى و متقاعدكننده باشد ، استفاده خواهد شد . از اين كار در خود متون خبرى نيست ؛ جملات معادل يا به گونه تحتاللفظى نوشته مىشود و يا اينكه بايستى آنها را از متن استنباط كرد . كسر اعشارى اگر هر نوع سيستم بازنمايى اعداد براى محاسبات عمده بهكار رود ، ضرورى است كه حاوى عقيده ارزش مكانى باشد . اين بدان معنا است كه در آرايه نمادهايى كه عدد ويژهاى را ارائه مىدهد ، سهم هرنماد واحد نه فقط به وسيله خود نماد ، بلكه توسط مكانش در آرايه نيز تعيين شود ؛ مثلا در آرايه 2027 سهم يكى از دو نماد ، دو هزار و ديگرى بيست است . در اينجا فقط عدد مشخصى از نمادهاى مختلف ضرورى است و اين عدد مبناى شمار سيستم ناميده مىشود . در بينالنهرين در هزاره دوم پيش از ميلاد نخستين سيستم ارزش مكانى بر مبناى شمار عدد 60 ( شصت شصتى ) اختراع شده . و زمانى بسيار به درازا انجاميد تا سيستم اعشارى امروزى در هند ظاهر گردد . دانشمندان اسلامى از زمان عباسيان به بعد از هردو سيستم بهره گرفتند امّا اين بهرهگيرى دربردارنده خطاهايى بود كه به هرحال به تبيين نياز داشت . مبناى شصت شصتى كه به وسيله بابليها نوشته مىشد بىهيچ نوع علامت همسان با نقطه اعشارى تركيب نمىيافت . اين عدد به نظر ما 2027 بود كه مىتوانست معنى 2027000 ( 3 10 * 2027 - ) يا 27 / 20 ( 2 - 10 * 2027 - ) يا 0002027 ( 7 - 10 * 2027 ) يا درست 2027 بدهد و يا در اين زمان مبناى هرنوع شمار به حساب آيد . از اينجا به بعد مجموعهاى از نمادهاى عددى ميخى ( ارقام ) نمايانگر يكى از اعداد ممكنه ، اعشارى يا عدد درست شد و خواننده مىبايست آن را از متنى كه كاتب خاصى در ذهن داشت ، استنباط مىكرد . از سوى ديگر ، اعشار هندى فقط براى كل اعداد ( يا كسور متعارفى ) بهكار مىرفت تا آنجا كه هيچ نوع نقطه اعشارى به ميان كشيده نمىشد و بازنمايى نيز بىنظير بود . نتايج محاسبات اسلامى در اكثر مواقع با سيستم محض شصت شصتى و يا سيستم محض اعشارى بيان نمىشد ، بلكه در يك ترتيب التقاطى مأخوذ از يونانيان صورت مىگرفت . در آن همه نمادها الفبايى يعنى حروف يونانى با ريشه عربى بود . در مورد رقم درست يك عدد از سيستم اعشارى غيرارزش مكانى و درخصوص عدد كسرى از سيستم شصت شصتى استفاده مىشد . امّا